پروفایل من
محمد علی جواهری شیرازی
تماس با من
نویسنده (های) وبلاگ
آرشیو وبلاگ
بررسی و ارزیابی اجرای طرح های بیابان زدایی در غرب کرخه¬ی اهواز و تا نویسنده: محمد علی جواهری شیرازی - ۱۳٩۱/٧/۱٢

چکیده

فرسایش بادی و بیابان زایی یکی از پدیده های مخربی است که بیشتر در مناطق خشک و نیمه خشک رخ می دهد. پژوهش حاضر به بررسی تاثیر عملیات بیابان زدایی  بر توسعه اقتصادی و اجتماعی روستاهای منطقه غرب کرخه که جزء مناطق خشک و نیمه خشک به شمار می آید، می پردازد. این منطقه در غرب استان خوزستان و 50 کیلومتری شهرستان اهواز واقع شده است. نتایج این تحقیق که با استفاده از اطلاعات پرسشنامه­ای و با دو روش مشاهده مستقیم و میدانی به دست آمده اند بیانگر این مطلب هستند که انجام عملیات بیابان زدایی و تثبیت شن زارها در منطقه غرب کرخه منجر به بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی در این منطقه شده و انجام این طرح مقرون به صرفه است.

 کلمات کلیدی: بیابان زدایی، توسعه اجتماعی و اقتصادی‌، مناطق خشک و نیمه خشک، منطقه غرب کرخه.


مقدمه

ایران در کمربند خشکی جهان قرار گرفته است و حدود 61 درصد از مساحت آن دارای اقلیم خشک و خیلی خشک است (ناطقی و محمدی، 1388). با وجود آن که سهم کشور ما از خشکی های جهان تنها 12 درصد می باشد، 24 درصد از بیابان های جهان در ایران واقع شده است. باد یکی از عوامل مهم جدا کننده و انتقال دهنده ذرات خاک است. فرسایش بادی (Wind erosion) یکی از پدیده هایی است که بیشتر در مناطق خشک و نیمه خشک رخ می دهد. این پدیده عبارت است از جدا شدن و حمل ذرات توسط نیرویی که به وسیله سرعت باد روی سطح خاک اعمال می شود. در مناطقی که نزولات آسمانی کم و در طول روز درجه حرارت هوا زیاد است، سرعت باد معمولاً بسیار زیاد بوده و این شرایط به­ ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک یعنی جایی که معمولاً سرعت باد زیاد است، غالب خواهد بود. در مناطقی که رطوبت خاک کم باشد فرسایش بادی از اهمیت زیادی برخوردار است. نواحی خشک و نیمه خشک اغلب دارای چنین شرایطی هستند. بیابان زایی (Desertification) یا تخریب سرزمین به عنوان پیامد مهم فرسایش خاک است که عامل عمده آن در مناطق خشک فرسایش بادی است ( طاووسی و همکاران، 1389). از بیابان زایی به عنوان فرآیندی می توان نام برد که توسط فعالیت های انسانی تحریک و افزایش می یابد. بیابان زایی در اکوسیستم های ضعیف و حساس مناطق با آب و هوای خشک و نیمه خشک، به عنوان یکی از مشکلات جدی محیطی و اقتصادی و اجتماعی در سراسر جهان شناخته شده است و همچنین از آن به عنوان یک مشکل بزرگ در راه توسعه و گسترش کشاورزی و اقتصاد نام برده می شود (Su and Zhao, 2003). بیابان زایی ایجاد شده در شن زارها که توسط فرسایش بادی صورت گرفته، اغلب باعث ایجاد نتایجی همچون فقر خاک و حاصلخیزی اندک زمین می شود که این امر نیز باعث کاهش محیط زندگی و مانع از گسترش اقتصادی و اجتماعی می شود. همچنین، بر اثر آسیب های ایجاد شده توسط این پدید، میلیون ها نفر از مردم مجبور به ترک و رهاسازی مزارع و معیشت خود شده اند (United Nations, 2004). بنابراین در سال های اخیر، از طرف جوامع بین المللی نسبت به بررسی و کنترل پدیده بیابان زایی در مناطق شن زار، توجه زیادی صورت گرفته است (Zhao et al., 2007). در حال حاضر، در کشور ما نیز پدیده بیابان زایی و شن های روان، مشکلات زیاد اقتصادی و اجتماعی را در مناطق تحت تاثیر باد به همراه داشته است، که با استفاده از روش هایی مانند مالچ پاشی سعی بر کنترل و مهار این پدیده مخرب شده است.             

 

مواد و روش‌ها

منطقه مورد مطالعه:

 منطقه مورد مطالعه در محدوده جغرافیایی ′57 °29 تا ′00 °33 عرض شمالی و ′40 °47 تا ′33 °50 طول شرقی، در غرب استان خوزستان و در 50 کیلومتری شهر اهواز واقع شده است (شکل1). این منطقه دارای مساحتی حدود 14008 هکتار و جمعیتی بالغ بر 12024 نفر می باشد. از نظر اقلیمی این محدوده دارای آب و هوای خشک تا نیمه خشک با میانگین دمای سالیانه 50- 45 درجه سانتیگراد و میزان تبخیر سالیانه 3000 تا 3500 میلی متر است. بارش سالیانه در این منطقه 100 تا 150 میلی متر است. در واقع، تغییرات بارش سالیانه در منطقه غرب کرخه نسبتاً زیاد است. ناحیه غرب کرخه به صورت منطقه ای زراعتی- دامداری در جنوب غربی ایران است؛ جایی­که نگهداری دام و کشاورزی منابع عمده ای برای کسب درآمد افراد ساکن در این منطقه است.   

 

 

شکل 1- موقعیت منطقه مورد مطالعه در غرب رودخانه کرخه

 

 

روش تحقیق

برای جمع آوری اطلاعات مورد نیاز این تحقیق، از دو روش اسنادی و میدانی استفاده گردیده است. از این رو، دیدگاه­ها و نظرات روستاییان و همچنین اعضاء و مسئولین مرتبط با این طرح، مورد بررسی قرار گرفته است. قلمرو این تحقیق را افرادی تشکیل می دهند که اولاً، ساکن یکی از روستاهای موجود در منطقه مورد مطالعه هستند و در این روستاها به فعالیت می پردازند و ثانیاًً، نتایج و دستاوردهای اجرای این طرح ها برایشان قابل مشاهده و محسوس باشد. براساس اهداف این پژوهش، روستاییان ساکن در این منطقه، جامعه آماری این تحقیق را تشکیل می دهند.

برای جمع آوری اطلاعات مورد نیاز این تحقیق، از دو روش مشاهده مستقیم و روش میدانی استفاده شده است و بدین منظور پرسشنامه­هایی تهیه شد که این پرسشنامه­ها توسط افراد ساکن در روستاهای منطقه مورد مطالعه تکمیل گردیدند. اطلاعات تکمیلی دیگری هم با استفاده از مطالعات طرح هادی روستاها به اطلاعات بدست آمده از پرسشنامه ها اضافه گردید.

پس از بررسی پرسشنامه ها و تحقیقات میدانی در منطقه مورد مطالعه که براساس اهداف تحقیق طراحی شدند؛ در این پژوهش، اثرات برنامه ها و طرح های تثبیت شن و بیابان زدایی در بخش های اثرات اجتماعی و اثرات اقتصادی و  بر منطقه مورد مطالعه تعیین شدند.   

 

نتایج

1-     اثرات اجتماعی بیابان زدایی:

در محدوده­ی مورد مطالعه، تعداد 26 روستا وجود دارد که احداث جاده­ی آسفالته باعث سهولت ارتباط آنها با مرکز بخش حمیدیه شده است. احداث جاده­ی آسفالته تأمین برق، آب لوله کشی، توسعه­ی آموزش و پرورش وبهداشت، چهره­ی روستاهای منطقه را نسبت به دو دهه قبل و قبل از شروع عملیات بیابان زدایی و تثبیت شن دگرگون نموده است. در این روستاها کشاورزی و دامداری به عنوان شغل اصلی و تأمین کننده­ی زندگی و معیشت روزانه تلقی می گردد. همچنین برخی نیروهای کارگری جوان منطقه نیز در پروژه های عمرانی محلی به صورت موقت و فصلی مشغول به کار می شوند.

از نظر تقسیمات کشوری، منطقه­ی طرح قسمتی از دهستان کرخه و جزء بخش حمیدیه شهرستان اهواز در استان خوزستان می باشد که در آن 26 روستا یا سکونتگاه دائم با فاصله­ی نسبتاً متفاوتی از هم در محدوده­ی طرح قرار دارند. در روستاهای مذکور تعداد 1593 خانوار با جمعیت بالغ بر 12024 نفر ساکن هستند. از مجموع کل جمعیت ساکن، 6/52 درصد را مردان و 4/47 درصد را زنان تشکیل می دهند.

در محدوده­ی مورد مطالعه 7 روستا دارای دبستان، 5 روستا دارای مدرسه راهنمایی و 3 روستا دارای دبیرستان هستند. در مجموع از تعداد کل ساکنان موجود در منطقه، 23 درصد از افراد که عمدتاً جمعیتی با گروه سنی زیر 20 سال، دارای سواد بیشتر از مقطع دبستان هستند. دختران نیز معمولاً در این منطقه، در مقطع ابتدایی تحصیل می کنند. 

از نظر سایر امکانات رفاهی و اجتماعی هم روستاهای منطقه دارای شورای اسلامی، دهیاری، مسجد، حسینیه، یک باب فروشگاه تعاونی روستایی و مرکز بهداشت هستند. 

 

2-     اثرات اقتصادی بیابان زدایی:

2-1- تولیدات زراعی  

مساحت کل عرصه مورد مطالعه 50,850 هکتار می باشد که 21,555 هکتار آن را ارضی کشاورزی و زراعی و 14008 هکتار آن را اراضی شنزار جنگلکاری شده و مابقی آن اراضی شن زار می باشد. قبل از اجرای طرح های بیابان زدایی، اراضی زراعی و جاده­های موجود در منطقه و محدوده­­های روستاها دچار مشکل هجوم شن های روان بوده اند. به طوریکه، طبق بررسی های انجام شده، برخی از این روستاها هر 10 سال یک بار مکان خود را جا به جا نموده اند. همچنین، از نظر کشاورزی و میزان درآمد روستانشینان و کشاورزان، به دلیل حرکت شن زارها و طوفان های شن بوجود آمده، بخش عظیمی از اراضی زراعی آنها زیر تپه های شنی مدفون گشته اند و امکان بازیافت این اراضی وجود ندارد. همچنین، حرکت تپه های شنی، خسارات بسیار زیاد و قابل توجهی به محصولات زراعی وارد نموده است؛ به نحوی که، در بهترین شرایط ممکن کشاورزان می توانستند 2 تا 5/2 تن گندم در هکتار برداشت نمایند.

همچنین محصولاتی نظیر هندوانه، خربزه، خیار، گوجه، بادمجان، بامیه، لوبیا، کاهو و سبزیجات در این منطقه کشت می گردد که تمامی این محصولات بر اثر طوفان های شن و مخصوصاً در فصول گرم سال و کشت های تابستانه از بین می­رفتند. لذا با توجه به اجرای پروژه­های بیولوژیکی و شیمیایی (تثبیت شن زارها به وسیله عملیات مالچ پاشی)، این اراضی کاملاً تثبیت شده اند و سالهاست که زراعت بدون استرس و ریسک پذیری، به صورت آبی و با اطمینان انجام می­پذیرد. لذا این طرح باعث شده که وضعیت اقتصادی مردم منطقه مورد مطالعه بهبودی چشمگیر بیابد.            

2-2- تولیدات دامی

روستاهای حاشیه­ای و درون عرصه مورد مطالعه دارای 151071 راس دام، معادل با 202317 واحد دامی با 7/90 درصد گوسفند، 2/1 درصد بز، 6/6 درصد گاو، 8/0 درصد شتر، 1/0 درصد اسب و 6/0 درصد الاغ می باشند. درآمدهایی همچون تولیدات پشم، تولید شیر، تولید گوشت با قیمت روزانه و رایج محاسبه گردید. لذا، هزینه­های دامداری همچون تغذیه­ی دام، هزینه­ی نگهداری از دام شامل آغل، دارو و نیروی کارگری برآورد گردید و با کسب میزان تولید از درآمد ناخالص، سود خالص طرح به صورت ماهیانه محاسبه گردید که متوسط آن جهت هر خانوار 2206000 ریال برای فعالیت های دامداری برآورد گردید.

 

نتیجه گیری

با توجه به نتایج بدست آمده از این پژوهش، می توان گفت که بسیاری از عواید و نتایج اجرای طرح­های تثبیت شن به طور معمول و به زبان ریاضی و اعداد و ارقام ریالی قابل محاسبه نیستند و معمولاً چنین طرح هایی، بعنوان طرح های زیربنایی قلمداد می گردند و ارزش تولیدات مستقیم آن چندان مورد توجه نیست و اثرات جنبی آن بر منابع اقتصادی، تاسیساتی، نظامی، روستاها، جاده­ها، حفظ محیط زیست، جلوگیری از آلودگی هوا، حیات وحش، اراضی کشاورزی، بهبود اکوسیستم، بهبود وضعیت بهداشتی و سلامتی انسان ها و جلوگیری از مهاجرت جمعیت تولید کننده­ی روستا به طرف شهرها می باشد. نتایج تحقیقات Haghani et al (2007) نشان داد که در مناطقی که انجام عملیات بیابان زدایی موفق بوده است، استاندارهای زندگی در این مناطق بهبود یافته و ساکنین این مناطق بهتر می توانند بر کمبود آب و خشکی غلبه کنند. همچنین مهاجرت و رهاسازی روستاها نیزکاهش می یابد. با توجه به مطالب ذکر شده و طبق تجربه­ی استان خوزستان در مناطقی که درآن عملیات تثبیت شن و بیابان زدایی انجام گرفته، اثرات ارزنده و بسیار مثبتی در شرایط اجتماعی و اقتصادی منطقه داشته است. پس با درنظر گرفتن نسبت درآمد به هزینه ها، در نتیجه اجرای طرح مقرون به صرفه بوده و سودآوری دارد. 

 

 

لینک      نظرات ()      

مطالب اخیر
کلمات کلیدی وبلاگ
elettaria cardamomum (۱) آئین نامه اجرائی ماده 50 قانون آب و نحوه ملی شدن آ (۱) آتش‌سوزی (۱) آلودگی صوتی (۱) آلودگی هوا (۱) آیین دادرسی (۱) اثر بر روی درختان و گیاهان : (۱) اثرات باران های اسیدی (۱) اختلال سازمانی (۱) اراضی (۱) اراضی کشاورزی (۱) اطلاعات خواص دارویی (۱) اهواز (۱) بابونه chamomile (۱) باغها (۱) برآورد قیمت (۱) براورد خسارت (۱) بند (ج)ماده 155 (۱) بهداشت فردی و عمومی (۱) بیابان زایی (۱) بیابانزایی (۱) تراکتور (۱) جفظ کاربری (۱) دستور العمل اجرایی ماده 3 قانون حفاظت و بهره بردا (۱) راهنمای کشت (۱) عملکرد (۱) عناب (۱) قانون (۱) قانون آب (۱) قانون توزیع عادلانه آب (۱) قانون حفاظت و بهره برداری از جنگلها و مراتع (۱) قانون مدنی (۱) قلمه زنی (۱) قوانین و آئین نامه ها (۱) قوانین و مقررات اصلاحات ارضی (۱) قیمت گذاری اراضی (۱) گزنه (۱) گیاهان دارویی (۱) گیاهان مرتعی (۱) مالچ (۱) مدیریت پایدار علفهای هرز (۱) معاد (۱) منابع طبیعی (۱) موات (۱) نقشه برداری (۱) هل (۱) کاربری اراضی (۱) کارشناسان رسمی دادگستری (۱) کارشناسی (۱) یونجه (۱)
دوستان من